Nếu phải chọn một phụ kiện có ảnh hưởng lớn nhất đến âm thanh saxophone — lớn hơn cả bản thân cây kèn trong nhiều trường hợp — thì đó chính là mouthpiece. Cùng một cây saxophone, chỉ cần đổi mouthpiece khác đã có thể thay đổi hoàn toàn màu âm, độ vang và cảm giác khi thổi. Bài viết này giới thiệu tổng quan về mouthpiece: cấu tạo, chất liệu, thông số kỹ thuật và cách chọn phù hợp.
1. Mouthpiece là gì và vì sao quan trọng
Mouthpiece là bộ phận đầu tiên tiếp xúc với hơi thở và dăm (reed) trước khi âm thanh truyền qua toàn bộ thân kèn. Vì là nơi khởi phát rung động âm thanh, hình dạng và kích thước bên trong mouthpiece quyết định phần lớn đến:
- Màu âm (tone color): sáng, tối, ấm hay sắc.
- Độ vang và độ lớn (projection): khả năng âm thanh "đẩy" ra xa, phù hợp biểu diễn hay phòng thu.
- Độ dễ kiểm soát: một số mouthpiece dễ thổi cho người mới, một số đòi hỏi kỹ thuật hơi và khẩu hình tốt hơn mới phát huy hết khả năng.
2. Các chất liệu phổ biến
- Hard rubber / ebonite (cao su cứng): chất liệu phổ biến nhất, cho âm thanh ấm, tròn và ổn định qua các dải nhiệt độ khác nhau. Phù hợp với cả nhạc cổ điển lẫn jazz.
- Kim loại (metal): thường cho âm thanh sáng, sắc và có độ "cắt" tốt hơn, được nhiều nghệ sĩ jazz và các dòng nhạc cần âm lượng lớn ưa chuộng (funk, rock, big band).
- Nhựa (plastic): thường đi kèm theo kèn student ở mức giá phổ thông, chất âm hạn chế hơn nhưng bền, nhẹ và giá thành thấp — phù hợp cho người mới trước khi nâng cấp.
3. Các thông số kỹ thuật cần biết
- Tip opening (độ mở đầu lưỡi gà): khoảng cách giữa đầu mouthpiece và đầu dăm khi lắp vào. Độ mở nhỏ dễ thổi hơn, phù hợp người mới; độ mở lớn cho âm thanh mạnh và linh hoạt hơn nhưng đòi hỏi cơ khẩu hình khỏe và kiểm soát hơi tốt hơn.
- Chamber (khoang cộng hưởng bên trong): khoang lớn (large chamber) thường cho âm ấm, tròn, phù hợp nhạc cổ điển; khoang nhỏ (small chamber) cho âm sáng, tập trung, phổ biến trong jazz hiện đại.
- Facing length (chiều dài đường cong): ảnh hưởng đến độ "nảy" và cảm giác phản hồi khi thổi — facing dài thường mềm và dễ kiểm soát hơn, facing ngắn phản hồi nhanh và trực tiếp hơn.
Các thông số này thường được nhà sản xuất ghi trên mouthpiece dưới dạng ký hiệu số hoặc chữ (ví dụ: 5, 6, 7 hoặc A, M, S...), mỗi hãng có cách quy đổi số hơi khác nhau nên cần tham khảo bảng thông số riêng của từng thương hiệu khi so sánh.
4. Phân loại theo mục đích sử dụng
- Mouthpiece classical: thường có chamber lớn, tip opening nhỏ đến vừa, cho âm thanh tròn, ấm và đồng đều — phù hợp dàn nhạc giao hưởng, nhạc thính phòng.
- Mouthpiece jazz/pop: chamber nhỏ hơn, tip opening từ vừa đến lớn, cho âm sáng, mạnh và có khả năng "đẩy" tốt hơn trong ban nhạc có nhiều nhạc cụ khác.
- Mouthpiece đa dụng (all-around): thiết kế cân bằng giữa hai xu hướng trên, phù hợp người chơi nhiều thể loại hoặc chưa xác định rõ định hướng âm nhạc.
5. Một số thương hiệu phổ biến
- Selmer: nổi tiếng với các dòng mouthpiece cổ điển và jazz lâu đời, được nhiều nghệ sĩ chuyên nghiệp tin dùng.
- Vandoren: thương hiệu Pháp chuyên sâu về reed và mouthpiece, đa dạng dòng sản phẩm từ classical đến jazz.
- Otto Link: gắn liền với âm thanh jazz kim loại đặc trưng, được nhiều nghệ sĩ tenor sax nổi tiếng sử dụng.
- Yamaha: mouthpiece đi kèm theo kèn Yamaha có chất lượng ổn định, phù hợp làm điểm khởi đầu tốt trước khi nâng cấp.
6. Mouthpiece đi kèm kèn (stock) có cần nâng cấp không?
Hầu hết saxophone khi mua đều đi kèm một mouthpiece tiêu chuẩn (stock mouthpiece), thường làm từ nhựa hoặc hard rubber cơ bản. Với người mới bắt đầu, mouthpiece đi kèm hoàn toàn đủ dùng trong giai đoạn đầu để tập trung vào kỹ thuật cơ bản. Việc nâng cấp mouthpiece nên cân nhắc khi:
- Đã có kỹ thuật hơi và khẩu hình ổn định, muốn định hình rõ hơn màu âm cá nhân.
- Muốn hướng đến một thể loại nhạc cụ thể (ví dụ chuyển sang jazz cần âm sáng và mạnh hơn).
- Cảm thấy mouthpiece hiện tại giới hạn khả năng thể hiện, dù kỹ thuật đã tốt.
7. Cách chọn mouthpiece phù hợp cho người mới
- Ưu tiên tip opening nhỏ đến vừa để dễ kiểm soát hơi và tạo âm ổn định ngay từ đầu.
- Chọn chất liệu hard rubber làm điểm khởi đầu an toàn — cân bằng giữa chất âm và độ dễ thổi.
- Nên thử trực tiếp nếu có thể, vì cảm giác thổi và màu âm phụ thuộc nhiều vào cả khẩu hình cá nhân, không chỉ dựa vào thông số trên giấy.
- Kết hợp với reed có độ cứng (strength) phù hợp — mouthpiece và reed luôn cần được cân chỉnh cùng nhau để đạt hiệu quả tốt nhất.
8. Bảo quản mouthpiece
- Vệ sinh sau mỗi lần chơi bằng nước ấm và bàn chải mềm chuyên dụng, tránh nước quá nóng làm biến dạng mouthpiece nhựa hoặc hard rubber.
- Luôn đậy nắp bảo vệ (cap) khi không sử dụng để tránh va đập làm sứt mẻ đầu tip — chỉ một vết sứt nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến âm thanh.
- Kiểm tra định kỳ bề mặt bàn (table) và tip xem có bị mòn hoặc biến dạng theo thời gian sử dụng không.
Kết luận: mouthpiece tuy nhỏ nhưng là một trong những yếu tố quyết định nhiều nhất đến âm thanh saxophone. Người mới không cần vội đầu tư mouthpiece cao cấp, nhưng hiểu rõ về chất liệu, thông số kỹ thuật và cách chọn sẽ giúp bạn có định hướng nâng cấp đúng đắn khi kỹ thuật đã sẵn sàng.
